Autoritair rechts eigent zich het christendom toe. Wanneer komen kerken en theologen in actie om het verhaal van barmhartigheid en naastenliefde opnieuw te vertellen?

Ralf Bodelier, Volzin, april 2026. / Foto Tyler Merbler*

In Nederland is Charlie Kirk in meervoud opgestaan. De vorig jaar vermoorde extreemrechtse Amerikaanse activist heeft bij ons opvolgers in mannen als Wierd Duk, Hugo Bos en Daniel Deutekom met organisaties als Turning Point NL en Civitas Christiana. Ze schurken aan tegen de PVV, FvD en BBB, vertellen net als Kirk een autoritair rechts verhaal en zijn tegen woke, tegen migranten, tegen transgenders.

Ze sluiten aan bij meest conservatieve hoek van het christendom, maar zijn niet verbonden aan een kerk. Wat ze in hun prediking negeren, zijn traditionele christelijke deugden als mededogen, mildheid en verzoening. Het feit dat de evangeliën en de grote theologen zich nooit hebben uitgesproken over woke, migranten of transgenders, is voor hen irrelevant.

Het zwakke christendom
Deze nieuwe, rechtse christenen leunen zwaar op enkele passages uit de evangeliën waarin Jezus woedend optreedt. Bijvoorbeeld het verhaal van de ‘tempelreiniging’ waarin Jezus stevig tekeergaat tegen handelaren en geldwisselaars in de tempel. Deze passage is een perfecte achtergrond voor het autoritair-rechtse ideaalbeeld van een zuivere natie die krachtdadig gereinigd moet worden van vluchtelingen, immigranten en – drain the swamp – de linkse elite.

Een verhaal dat je bij autoritair rechts zelden hoort, is de parabel waarin Jezus een Samaritaan prijst omdat deze zich barmhartig bekommert om een overvallen en gewonde reiziger. Ook dat is niet toevallig. Zo’n verhaal past niet bij het afschaffen van miljarden aan ontwikkelingshulp of het bezuinigen op gezondheidszorg voor de armsten.
Journalist Wierd Duk illustreert het treffend wanneer hij zegt: ‘Ik heb iets met de Jezus die krachtig optreedt tegen mensen die het geloof bedreigen. Ik heb minder met de Jezus die geneigd was om zijn linkerwang toe te keren. Ik heb niet zoveel met het zwakke, weke christendom.’

Verstand en ziel
Dat autoritair rechts zich op het christendom beroept, viel te verwachten. Elke ideologie met grote ambities wapent zich met religie. Mythen, rituelen, heilige boeken, profeten en eeuwenoude symbolen versterken de boodschap en het groepsgevoel, net als het communisme en fascisme dat ooit deden. Nu maakt autoritair rechts politieke brandstof van religieuze taal en christelijke symboliek.

Door aan te knopen bij religie, spreken deze rechtse missionarissen niet alleen het verstand aan. Ze raken ook de ziel. Ook in onze geseculariseerde samenleving bestaat een diep menselijk verlangen naar zingeving, naar gemeenschap en naar heiligheid. Autoritair rechts lijkt dit beter te begrijpen dan veel progressieve en politiek gematigde denkers. Deze laatsten zouden minder vaak moeten antwoorden met rationele overwegingen, juridische argumenten en bestuurlijke taal. Ook buiten autoritair rechts moet de ziel worden geraakt.

Morele taal
De traditionele kerken en theologen zouden hier te hulp moeten schieten. Nu religie weer wordt ingezet als legitimatie voor harteloosheid en machtspolitiek, is het belangrijk dat de traditie de barmhartige, zorgzame en vredelievende kant van het christendom opnieuw in de etalage gaat leggen. Het moet mogelijk zijn om de morele taal van het christendom, met waarden als compassie, vertrouwen en vergevingsgezindheid, op rechts terug te winnen.

Het is opvallend  hoe stil kerken en theologen zijn in het publieke debat. Ongetwijfeld laten dominees en pastores hun stem horen vanaf de preekstoel en bij hun eigen achterban. Maar een rol in het debat lijken ze niet te pakken. En dat in een tijd waarin steeds meer mensen, jongeren voorop, behoefte hebben aan zingeving en een moreel kompas. Zelfs al is de invloed van religieuze leiders gekrompen, zij hebben nog steeds moreel gewicht en kunnen miljoenen mensen bezielen.

Een uitzondering vormt De Linkse Kerk, een recent initiatief van christelijke jongeren die weerwoord bieden aan hun rechtse tegenhangers. De Linkse Kerk is gestart met de campagne ‘Niet jouw Bijbel’ en wil mensen weer aan het denken zetten over naastenliefde, rechtvaardigheid en zorg voor de schepping. ‘Want de deur sluiten voor vreemdelingen, de aarde uitputten en rijkdom belangrijker vinden dan recht – dat kunnen wij niet terugvinden in onze Bijbel’, schrijven ze op hun website.

Terughoudendheid
Onder theologen overheerst terughoudendheid. Wanneer het Theologisch Elftal van dagblad Trouw wordt bevraagd op de rechtse toe-eigening van het christendom (31 oktober 2025), vinden zij dat maar knap lastig. Het christendom heeft immers geen ‘vaste kern’, zegt een van de theologen. ‘Poetin gebruikt het, Trump gebruikt het, en je kunt geen theologische argumenten geven waarom het ene verhaal zou kloppen en het andere niet.’

In vergelijkbare woorden reageert ook Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen op De Linkse Kerk. Huijgen is er niet erg enthousiast over en noemt het een ‘overbodig initiatief’. Huijgen wil ‘de kerk in het midden houden’. Hij is bang dat linkse en rechtse christenen elkaar steeds minder ontmoeten en is blij met een kerk ‘waarin het even niet over politiek hoeft te gaan en het evangelie kan worden gedeeld’. Deze opstelling is begrijpelijk, maar ook riskant. Hij reduceert het christendom tot een Winkel van Sinkel waarvan de schappen door elke ideologie, zelfs de meest mensonwaardige, kunnen worden gevuld.

Theologen hoeven niet te definiëren wat het christendom precies is, maar ze zouden wel moeten aangeven waar de grenzen liggen en wat het vooral niet is: géén vlag voor gewelddadig nationalisme, géén wapen om anderen uit te sluiten of te mishandelen. Predikanten en godgeleerden hoeven geen partij te kiezen voor of tegen Wilders, Forum of de BBB. Maar ze hoeven ook niet te zwijgen. Wie beschikt over morele bronnen die eeuwenlang richting gaven, zou deze ook vandaag uit moeten dragen.

Dietrich Bonhoeffer, Martin Luther King en Nelson Mandela lieten de morele kracht van het christendom zien zonder voor een specifieke politiek te kiezen. Zij riepen op tot verzoening, niet tot wraak. Tot rechtvaardigheid, niet tot wrok. Nu hebben we deze morele helderheid ook in Nederland nodig. Dat geldt niet alleen voor kerken en theologen, maar ook voor het seculiere midden dat te weinig spiritueel en moralistisch durft te zijn

* Foto van Tyler Merbler, genomen op 6 januari 2021 tijdens de bestorming van het Capitool door aanhangers van Donald Trump, Via: https://creativecommons.org/licenses/by/2.0 .