De dreiging van een groot mondiaal conflict hangt als een schaduw over ons. Hoe lossen we dit op? Moeten we investeren in meer tanks en drones, of in de ziel van onze tegenstanders? Een analyse van het nieuwe boek van Koert Debeuf, dat dwars staat op het klassieke realisme van experts als Rob de Wijk.
Ralf Bodelier
Op de avond dat Trump dreigt de Iraanse beschaving uit te wissen, lees ik het nieuwe, intrigerende boekje ‘Hoe een nieuwe wereldoorlog voorkomen’ van Koert Debeuf. Hij is historicus en voormalig adviseur van de Belgische premier Guy Verhofstadt. Volgens Debeuf lijkt de wereld af te stevenen op groot mondiaal conflict. En wanneer Trump zijn dreigementen vanavond waar maakt, is het morgen al zover. Debeuf vergelijkt onze tijd met de jaren voorafgaand aan de Eerste en Tweede Wereldoorlog.
Hard Power
Net als in de jaren voor 1914 bewapenen Europese landen zich met hard power. Met meer tanks, meer drones en meer luchtafweergeschut. Met hogere defensiebudgetten en militaire allianties. Volgens Debeuf zien we daarbij de werkelijke, psychologische oorzaken én oplossingen van de huidige conflicten over het hoofd. Hij noemt dit de ‘valstrik van 1914’. Ook toen zagen Europese landen niet wat in hun tegenstanders omging, stortten ze zich op bewapening en schiepen ze een spiraal van wederzijdse agressie.
Waar we in zouden moeten investeren, is in het aangaan van meer menselijke verbindingen. In gesprekken met onze medestanders en, veel belangrijker nog, met onze wereldwijde tegenstanders. Dat we dat maar amper doen, is een vorm van intellectuele luiheid. Het is makkelijker om wapens te kopen dan een diepgaande, constructieve dialoog aan te gaan met delen van de wereld die zich vernederd voelen.
Want daar gaat het volgens Debeuf om. We zien maar amper hoe een land als Rusland, landen in het Midden-Oosten en in ‘het mondiale zuiden’ zich door het Westen vastgezet, gekleineerd en bedrogen voelen. In plaats van ons fysiek te verschansen achter alsmaar hogere muren, is het veel verstandiger om ons in te zetten voor een open, menselijke wereld voor iedereen. Voor meer globalisering, voor de ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties en voor een betere Internationale wereldorde.
Vijf stappen
Om een nieuwe wereldoorlog te voorkomen, moeten we volgens Debeuf de volgende vijf stappen zetten
1. Stop de herbewapening. De huidige wapenwedloop werkt volstrekt averechts, net als in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, toen de militaire uitgaven ook explodeerden. Dat betekent niet dat we moeten ontwapenen. Debeuf is geen pacifist. Maar 2 procent van ons BBP is meer dan genoeg. Bovendien kunnen we onze defensiebudgetten beter inzetten voor een Europees leger en fatsoenlijke samenwerking binnen Europa dan in nog meer wapens per land.
2. Stop het militarisme. Militarisering van de samenleving leidt tot een zelfvervullende profetie. Het toenemende praten over oorlog door militairen of militair-deskundigen, kan ertoe leiden dat we in een tunnelvisie terechtkomen. Militairen zijn immers opgeleid om te denken in militaire oplossingen. Daarmee scheppen we een ‘oorlogsmodus’ waarin conflicten waarschijnlijker worden.
3. Stop de algoritmes van de oorlog. Sociale media-algoritmes, met name op platform X, duwen mensen in echokamers en versterken polarisatie, wat spanningen aanwakkert. Behalve het openbreken in Europa van Amerikaanse techgiganten, raadt Debeuf ons aan een breed scala aan standpunten te volgen. Daardoor krijg je een genuanceerdere mening en ben je minder snel tot oorlog te verleiden.
4. Stap uit de toxische Navo-alliantie. Dit is de meest concrete en meest vergaande stap. Want de NAVO van vroeger is de NAVO van nu niet meer. Lidmaatschap van een organisatie waarin de VS de grootste speler is, is vandaag een risicofactor. Ons NAVO-lidmaatschap kan ons meesleuren in uitzichtloze oorlogen, zoals de oorlog die de VS en Israel begonnen is in Iran.
5. Naar een nieuwe wereldorde. Debeuf pleit voor een Reset Alliantie van landen die, bijvoorbeeld, het Internationaal Strafhof in Den Haag erkennen. Dat zijn er 125. Met deze landen kun je opnieuw gaan bouwen aan een internationale rechtsorde. Maar ook aan de verdere uitrol van de Development Goals van de Verenigde Naties, aan preventie van epidemieen of het bestrijden van de klimaatopwarming. Landen als de VS, Israel, Pakistan, Rusland en China zullen daar niet aan mee gaan doen; en dat is dan maar zo. Ergens moet de stap naar een nieuwe wereldorde worden gezet.
Rob de Wijk
Voor Debeuf is een wereldoorlog niet onvermijdelijk, maar we stevenen er wel op af als we doorgaan met bewapenen, militariseren en polariseren. Het zijn interesssante stellingen. Ook omdat ze zo nieuw lijken in een publieke opinie die voor een groot deel is gevormd door deskundigen die de wereld primair bekijken door de lens van macht en afschrikking. In Nederland doet dat vooral Rob de Wijk, expert internationale verhoudingen op Clingendael.
Waar Debeuf focust op de menselijke onderstroom in landen die tegenover elkaar komen te staan, kijkt De Wijk naar de geopolitieke machtsblokken. Voor De Wijk draait het niet om emoties, maar om staten (de VS, China en Rusland) die strijden om dominantie. Terwijl Debeuf verklaart waarom samenlevingen van binnenuit militariseren en bewapenen, analyseert De Wijk hoe die staten zich vervolgens op het wereldtoneel gedragen.
Volgens Debeuf gaat politiek niet alleen over ratio en economie, zij wordt vooral gedreven door collectieve trauma’s en emoties. Woede en het gevoel van vernedering zijn onbegrepen drijfveren achter agressie. Rob de Wijk hanteert daarentegen de klassieke school van rationele afschrikking. Hij stelt dat je oorlog voorkomt door militair zo sterk te zijn dat je tegenstander een aanval niet aandurft.
Therapeut en Strateeg
Politiek gezien is Debeuf de therapeut die kijkt naar de onbegrepen ziel van landen en is De Wijk de strateeg die uitgaat van machtsbalans. De zwakte van De Wijk is dat hij de irrationele kant van leiders niet kan bespelen, terwijl Debeuf wellicht de noodzaak van een harde verdedigingslinie wat uit het oog verliest.
Debeuf waarschuwt dat vrede gebouwd op politieke allianties, zoals de NAVO, een kunstmatige constructie is die instort zodra een van de spelers zich niet meer aan die afspraken houdt. Op dat moment kunnen militaire bondgenootschappen ons een oorlog in sleuren, net zoals de allianties dat deden voorafgaand aan 1914. Wil je dat voorkomen, dan moet je fors investeren in goede verhoudingen met zoveel mogelijk landen, waardoor je die 1914-allianties feitelijk niet nodig hebt.
Voor strategen als De Wijk is dit een gevaarlijke gedachte. Hij ziet de NAVO en een sterk militair apparaat juist als de overlevingsstrategie. Zijn benadering biedt directe veiligheid, maar kan ook leiden tot een klassieke wapenwedloop die de spanningen alleen maar verder opvoert.
Volgens Debeuf is het begrijpen van de psychologie van de tegenstander de belangrijkste weg uit de geweldsspiraal. Hij is de constructivist die gelooft in verandering van onderop. Rob de Wijk is de realist die pleit voor beschermen van de eigen belangen en het maken van vuile handen niet uitsluit.
Wellicht hebben we beiden nodig. Vereist het voorkomen van een wereldoorlog geen dubbele aanpak? Rob de Wijk vertelt ons dat wie de vrede wil, zich moet voorbereiden op de oorlog. Si Vis Pacem, Para Bellum. Koert Debeuf probeert uit te leggen dat wie de vrede wil, ook aan de vrede moet werken. Si Vis Pacem, Para Pacem. Willen we op korte én lange tijd van oorlog verschoond blijven, dan is zowel de psychologische diepgang van de constructivist als de strategische nuchterheid van de realist nodig.