Nu antisemitisme weer sterk oplaait, is de Goede Week voor Pasen een goed moment om stil te staan bij de eeuwenlange haat, vervolging en moord op miljoenen Joden, betoogt Ralf Bodelier.

Ralf Bodelier. Dagblad Trouw, 28 maart 2026

Met bijna 200 uitvoeringen van de Matthäus Passion in kerken, The Passion op tv en Jesus Christ Superstar in de bioscoop, herdenken we deze week de kruisiging van de Joodse prediker Jezus van Nazareth. Hij werd rond 33 vermoord door de Romeinen, zoals duizenden andere jonge Joden in die jaren. De Romeinen zagen velen van hen als potentiële opstandelingen. Hun kruisiging moest afschrikken om in verzet te komen.

Jodenhaat, die op dat moment al sluimerde, kreeg een forse impuls nadat de evangelisten de Romeinen ontlastten van Jezus’ kruisiging en deze toewezen aan Judas, de Hogepriesters en een joodse menigte. Volgens de evangeliën vroeg de Romein Pontius Pilatus deze menigte wat hij met Jezus moest doen. Hun antwoord was: ‘Kruisig Hem!’.

Historici betwijfelen sterk of dit ooit zo gebeurde. Pilatus stond bekend als een van de wreedste prefecten van Judea, die weinig boodschap had aan de mening van zijn onderdanen.
Dat de evangelisten –die pas decennia na Jezus’ dood over Jezus schreven– hun eigen geloofsgenoten belastten met Jezus’ dood, had alles te maken met het gevaar dat de Romeinen voor de eerste christenen vormden. Wilde de prille Jezusbeweging overleven, dan was het verstandig de Romeinen niet te herinneren aan het feit dat zij hun held in het verleden hadden geëxecuteerd.

De schuldtoewijzing voedde een lange geschiedenis van Jodenhaat. Veel van wat de nazi’s later zouden doen, werd voorbereid in 2000 jaar kerkgeschiedenis. Vanaf de 7e eeuw mochten Joden geen openbare functies meer bekleden. Vanaf 1215 werden ze verplicht een gele vlek te dragen en mochten ze geen beroepen meer uitoefenen. Vanaf de 16 eeuw werden ze in getto’s gestopt. In de 12e, 14e en 19e eeuw vonden in Europa gruwelijke moordpartijen onder Joden plaats.
Het motto van de nazikrant Der Stürmer, “Die Juden sind unser Unglück”, komt uit een 16e-eeuws boekje van Luther: Von den Juden und ihre Lügen. Daarin beschreef hij Joden als duivels en riep op tot hun verdrijving en de verwoesting van hun synagogen. In sommige kerken werden Joden op Goede Vrijdag om het hoofd geslagen.

Na Auschwitz namen de kerken expliciet afstand van hun anti-judaïsme. Maar we lijken amper te beseffen hoe diep deze haat zich in al die eeuwen heeft vastgezet. Zo is antisemitisme vandaag weer helemaal terug bij radicaal rechts. Joden gelden er als een ‘linkse elite’, als aanstichters van multiculturalisme, ‘omvolking’ en globalisering. Je hoort er complottheorieën over George Soros en de Rothschildfamilie. De Holocaust wordt gebagatelliseerd; op social media klinkt het Horst-Wessellied en er wordt gespot met Anne Frank.

Radicale moslims beroepen zich op Koranverzen over Joden als ‘apen en varkens’. Voor velen is de aanwezigheid van een Joodse staat in een islamitische wereld onverdraaglijk. De eindeloze stroom berichten over Israëlisch geweld in de Palestijnse gebieden maakt het er niet beter op. Soms worden aanslagen op Joden en synagogen uitgevoerd, zoals recent op een Joodse school in Amsterdam en een synagoge in Rotterdam.

Dan is er antisemitisme bij radicaal links. Hier fungeert Israël als symbool van alle kwaad. Zionisme staat voor kapitalisme, kolonialisme en imperialisme. Palestijnen, Hamas en Hezbollah incluis, zijn slachtoffers, nooit daders. Westerse media die Israëlische stemmen laten horen, verspreiden ‘hasbara’ en ‘zionistische propaganda”. Omdat de vijand van de vijand wel een vriend moet zijn, is er verhulde sympathie voor Iran dat Israël een ‘kankergezwel’ en ‘de kleine satan’ noemt.

Antisemitisme is terug van nooit weggeweest. Amper 80 jaar na Auschwitz is het noodzakelijk om Joodse scholen, synagogen en monumenten zwaar te beveiligen. Toch bedreigt Jodenhaat niet alleen Joden. Ze bedreigt ons allemaal.

Terecht gebruikt Eddo Verdoner, ‘Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding’, de uitdrukking ‘Joden zijn de kanaries in de kolenmijn’. Zoals stervende kanaries bij vrijkomende giftige gassen mijnwerkers waarschuwden, zo waarschuwt antisemitisme tegen diepere morele, sociale en politieke ontwrichting. Haat tegen Joden komt vaak op in perioden waarin spanningen toenemen.

In de middeleeuwen ging de vervolging van Joden gepaard met niets ontziend geweld tijdens de kruistochten. In het Europa van de late negentiende en vroege twintigste eeuw weerspiegelde het antisemitisme de opkomst van racistische en nationalistische ideologieën. In de communistische Sovjet-Unie paste Jodenhaat in een politiek systeem dat voortdurend nieuwe vijanden construeerde. Antisemitisme is een vroeg en onmiskenbaar teken van maatschappelijke verharding en verlies aan morele weerbaarheid.

Tweeduizend jaar geleden werd in Jeruzalem de Jood Jezus van Nazareth vermoord. Tot op vandaag zijn de gevolgen voelbaar. Terecht voelen veel christenen zich medeverantwoordelijk voor deze situatie. Laten we deze Goede Week extra stilstaan bij de haat en het geweld tegen de geloofsgenoten van Jezus. Antisemitisme bedreigt ons allemaal.

Ralf Bodelier is schrijver en theoloog.

Afbeelding: Begin 2020 deden binnen korte tijd memes de ronde die de Joden de schuld gaven van de uitbraak van Covid-19 — hier met een typfout. Deze meme beschuldigt Joden ervan zelf ziekteverwekkers te zijn.